مکانیزمهای دفاعی

مکانیزمهای دفاعی

بر اساس دیدگاه روان تحلیلی، مکانیسم های دفاعی (defense mechanisms)، واکنش های ناخودآگاه روان انسان، برای رویارویی با شرایط، خاطرات و رخدادهای ناخوشایندی است که موجب شکل­گیری اضطراب و هیجانات منفی می­شود. افراد در برخورد با مسائل مختلف مانند چالش­های استرس آمیز و اضطراب­زا در زندگی، برای حفاظت از سلامت روان خود، از مکانیسم­های دفاعی، ناهشیارانه استفاده می­کنند. بطور مثال، با دیدن یک صحنه ناخوشایند مانند تصادفات یا مرگ یک انسان یا حیوان، افراد روی خود را برمی­گردانند، یا مثال ملایم­تری درمانگری که قصد کنار زدن همکارش را دارد، اما او را بهترین همکار خود می داند، روان انسان هنگام وقوع رویدادهای آسیب­زا و مضطرب کننده، واکنش­هایی طبیعی و ناهشیار، برای حفظ سلامت روان دارد که به آن­ها مکانیسم­های دفاعی می­گویند. مکانیزم­های دفاعی، حواس انسان­ها را از موضوع استرس­زا برداشته و احساس امنیت روانی را افزایش می­دهند.

حقیقت انسان به آنچه اظهار می­دارد نیست...

بلکه حقیقت اونهفته در آن چیزی است که...

از اظهار آن عاجز است...

بنابراین اگر خواستی او را بشناسی...

نه به گفته­هایش ...

بلکه به ناگفته­هایش گوش کن...

"پروفسور زیگموند فروید"

گاهی وقت­ها احساس می­کنیم آن قدر میان کشمکش­های روانی خود سردرگم و گیج شده­ایم، که نه توان درست فکرکردن، نه حوصله­ی ادامه­ی زندگی بر این منوال را داریم. تعارضات و دل نگرانی­های طولانی، نه تنها فایده­ای ندارد، بلکه جسم ما را نیز خسته و بیمار می­گرداند. وقتی انسان نمی­تواند تعارضات روانی خود را به طور مستقیم رفع کند، بهتر است متوسل به روش­های غیر مستقیم شود؛ تا بتواند موجودیت خود را حفظ نماید. روان­شناسان به این روش­های غیر مستقیم، "مکانیسم­های دفاعی " می­گویند. ارزنده­ترین امتیاز این روش­ها این است که به کمک آنها ، ضمیرناآگاه انسان­، حرمت ضمیر آگاه را حفظ می­کند و مانع از این می­شود که انسان، احساس ناچیزی و حقارت کند .

همان­طورکه گفتیم، مکانیسم های دفاعی(defense mechanisms) شیوه هایی هستند که افراد به طور ناخودآگاه در برابر رویدادهای اضطراب آور به کار می برند، تا از خود در برابر آسیب های روانی و از دست دادن عزت نفس محافظت کنند. در واقع، کاربرد مکانیسم های دفاعی نشان از نوعی شیوه سازگاری است که افراد برای جلوگیری از تنزل عزت­نفس و مقابله با افزایش اضطراب به آنها متوسل می شوند.

فروید اصطلاح مکانیسم های دفاعی را به تدابیر ناهشیار اطلاق می کند که آدمی برای حل و فصل هیجان های منفی به کار می برد. این تدابیر هیجان مدار(طریقه حل مشکلات و تصمیم کیری به روش غیر منطقی و بر اساس هیجانات)، موقعیت تنش زا را تغییر نمی دهند، بلکه فقط شیوه دریافت یا اندیشیدن شخص را به آن عوض می کنند. به این ترتیب در همه مکانیسم های دفاعی عنصر "خود فریبکاری" در کار است. (در واقع واکنش ناخودآگاه "خود" به عنوان قسمتی از شخصیت به منظور کاهش اضطراب از طریق تغییر در ادراک واقعیت.)

محققان دریافتهاند که سلامت روانی با چگونگی بهکارگیری مکانیسم دفاعی پذیرفتهشده ارتباط دارد. کسانی که این مکانیسم­ها را به کارمیبرند با اضطراب بهخوبی مﻘابله میکنند و پاسخ سازگارانه به کشمکشها می دهند. این محققان نیز دریافتهاند که آسیب شناسی­

روانی با بهکارگیری مکانیسم های دفاعی ناپسند ارتباط دارد. ولی این بدان معنی نیست که این مکانیسم ها فقط در افراد نابهنجار و دچار اختلال دیده می شود، بلکه افراد سالم و بیمار برای حفظ یکپارچگی خود در مقابل حقایق ناگوار (نظیر آرزوها، خواسته، افکار و رفتار) بصورت ناخودآگاه (ناهوشیار)، با تفاوت در میزان به کارگیری، از آنها استفاده می کنند، و فقط می توان آنها را بصورت غیر مستقیم از رفتار این افراد استنباط کرد. ) فاطمه شعیبی1392 )

مثلث کارپمن و مثلث تد

در اینجا لازم دیدم کمی هم در مورد مثلث کارپمن که گاهی در آن گیر می­کنیم و احساسات بدی را تجربه می­کنیم توضیح دهم.

مثلث کارپمن: یک مدل روانشناختی است که سه نقش اصلی در روابط بین فردی را توصیف می‌کند: قربانی، ناجی، و ستمگر (یا آزارگر). این مدل نشان می‌دهد که افراد ممکن است در این سه نقش به طور متناوب قرار گیرند و این الگو می‌تواند منجر به روابط ناسالم و مخرب شود. مجتبی دشتی

توضیح نقش‌ها:

قربانی: فردی که خود را ناتوان، بی‌دفاع و مسئولیت‌ناپذیر می‌بیند و معتقد است که دیگران یا شرایط بیرونی باعث رنج و بدبختی او شده‌اند.

ناجی: فردی که احساس می‌کند نیاز است به دیگران کمک کند و آنها را از رنج و بدبختی نجات دهد، حتی اگر این کمک درخواستی نباشد و به ضرر خود او تمام شود.

ستمگر "آزارگر": فردی که بر دیگران تسلط دارد و آنها را آزار می‌دهد. این فرد ممکن است به طور مستقیم با قربانی درگیر شود یا از طریق کنترل و دستکاری دیگران، قربانی را تحت فشار قرار دهد.

ویژگی‌های روابط در مثلث کارپمن:

نقش‌ها در این مثلث می‌توانند به طور مداوم تغییر کنند و افراد ممکن است در طول زمان در نقش‌های مختلف قرار گیرند.

این الگو اغلب در روابط ناسالم و مخرب دیده می‌شود و می‌تواند منجر به ایجاد الگوهای رفتاری تکراری و مخرب شود.

بازیگران در این مثلث معمولاً به دنبال کنترل کردن یا کنترل شدن هستند.

افراد در این مثلث اغلب از درگیری با یکدیگر لذت می‌برند و این بازی می‌تواند برای مدتی برای آنها جذاب باشد، اما در نهایت منجر به ناراحتی و آسیب می‌شود.

خروج از مثلث کارپمن:

خروج از مثلث کارپمن مستلزم آگاهی از این الگو و تغییر الگوهای رفتاری است. این امر می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

افزایش آگاهی از نقش‌ها:

افراد باید بتوانند نقش‌هایی را که در مثلث کارپمن بازی می‌کنند تشخیص دهند.

پذیرش مسئولیت:

هر فرد باید مسئولیت رفتارها و احساسات خود را بپذیرد و از انداختن تقصیر به گردن دیگران خودداری کند.

افزایش استقلال:

افراد باید به تدریج استقلال خود را افزایش دهند و از وابستگی به دیگران برای برآورده کردن نیازهای خود دست بردارند.

تعیین مرزهای سالم:

افراد باید مرزهای سالم در روابط خود ایجاد کنند و از مداخله بیش از حد در زندگی دیگران یا اجازه دادن به دیگران برای مداخله در زندگی خود خودداری کنند.

مثلث تد [1](TED)، "پویایی توانمندسازی" ، یک مدل تحلیلی است که به عنوان جایگزینی برای مثلث کارپمن (مثلث درام) ارائه شده است. در این مدل، نقش‌های ناسالم مانند قربانی، ناجی و ستمگر با نقش‌های سالم و سازنده جایگزین می‌شوند. هدف از مثلث تد، کمک به افراد برای خروج از الگوهای رفتاری منفی و حرکت به سوی آگاهی و مسئولیت‌پذیری است. مجتبی دشتی

نقش‌های مثلث تد:

خلاق (Creator): این نقش به جای تمرکز بر مشکلات و احساس قربانی بودن، بر حل مسئله و ایجاد راه حل متمرکز است. فرد خلاق، مسئولیت‌پذیر است و با دیدی مثبت به مسائل نگاه می‌کند.

مربی (Coach): این نقش به جای ناجی‌گری و تلاش برای حل مشکلات دیگران، به آنها کمک می‌کند تا خودشان راه حل پیدا کنند. مربی، با ارائه حمایت و راهنمایی، افراد را در مسیر توانمندسازی هدایت می‌کند.

چالشگر (Challenger): این نقش به جای ستمگری و کنترل، به چالش کشیدن افراد برای رشد و پیشرفت آنها می‌پردازد. چالشگر، با ارائه بازخورد سازنده، افراد را به چالش می‌کشد تا از محدودیت‌های خود فراتر روند.

تفاوت‌های مثلث تد و مثلث کارپمن:

در مثلث کارپمن، افراد درگیر نقش‌های ناسالم و تکراری می‌شوند که منجر به روابط سمی و مخرب می‌شود. در حالی که در مثلث تد، افراد با انتخاب نقش‌های سالم و سازنده، روابط سالم‌تری را تجربه می‌کنند.

مثلث کارپمن بر اساس احساسات و واکنش‌های آنی شکل می‌گیرد، در حالی که مثلث تد بر اساس آگاهی و تصمیم‌گیری‌های آگاهانه عمل می‌کند.

مثلث تد به افراد کمک می‌کند تا از نقش‌های قربانی، ناجی و ستمگر خارج شوند و به جای آن، نقش‌های خلاق، مربی و چالشگر را انتخاب کنند.

هدف نهایی مثلث تد، توانمندسازی افراد و ایجاد روابط سالم و پایدار است.مجتبی دشتی

شاید پیشگفتار این کتاب از خود مطالب کتاب حائز اهمیت­تر باشد و اینکه حوصله کردید و تا این قسمت با من همراه بودید سپاسگزارم. تمام موضوعاتی را که در صفحات قبل خدمت شما عزیزان عنوان کردم شاید دغدغه‌های ذهنی تمام سال‌هایی بوده است که در حوزه آسیب شناسی اجتماعی و روانشناسی شخصیت تحقیق کرده­ام در طی این سالها خیلی مایل بوده­ام که بدانم که با چه دانش و اطلاعاتی می­شود درون خود را آرام کرد تمام این راه‌ها و علومی را که در بالا بصورت مختصر در رابطه با آنها معروض داشتم، مناسب و برگزیده‌ است برای نیل به یک آرامش درونی، اما برای من کافی نبود، شاید خوانندگان محترم این کتابچه فکر کنند مطالبی را که در بالا آوردم تجربه سال‌هایی هست که به نوعی آموختم و شاید خواستم با این موضوع قدرت خودم و مباحثی رو که آموختم را رخ­نمایی کنم اما چیزی که برای من خیلی مهم بود در تمام این علوم، و مهارت آموزی­ها، آرامش درونی نهفته در آنهاست که حتماً نیاز هست تک­تک این‌ موارد کانون نظر افراد باشد اما با توجه به تمام موضوعاتی که بیان شد؛ از آموزش مهارت‌های زندگی، فرزندپروری اسکیماتراپی، رایحه­درمانی، پرداختن به مثلث کارپمن و تد، نظریه‌های رشد جنسی فروید، نظریه دهکده جهانی و رسانه مک­لوهان همه و همه گواه این مسئله است که امروزه شاید نیاز باشد همه انسان‌ها در کنار موضوعات مطروحه به ضروت شناخت مکانیزم­های دفاعی در زندگی پی برند، مکانیسم‌های دفاعی یا ساز و کار دفاعی در روانشناسی، مجموعه­ای از واکنش­های روانی هستند، که افراد برای حفظ آرامش و رهایی از درد، رنج و ناراحتی، به شکل ناخودآگاه استفاده می­کنند. مکانیزم­های دفاعی، راهی برای برقراری تعادل بین خواسته­های بخش­های مختلف روان انسان­ها هستند. در کتاب انکار که نوشته خانم ملودی بیتی هست و بنده هم نقدی بر آن گذاشته بودم و در کتاب قبلی خودم هم اشاره کردم در این سال­ها با کمبود منابع و رفرنس­های معتبری در خصوص مکانیزم­های دفاعی روبه­رو بودیم و شاید همه افراد به یک مکانیزم دفاعی و آن هم انکار که در جامعه بیش از حد به آن پرداخته شده توجه می‌کنند در صورتی که مکانیزم‌های دفاعی زیادی وجود دارد که می‌تواند موجب همان موانع برای رسیدن به آرامش درونی انسان­ها را ایجاد نماید این کتابچه شاید بابی برای انتقاد همکاران و مخاطبین باشد که قطعاً نقدهای سازنده­ی­شان موجب توسعه موضوع مطروحه خواهد شد یا موجب تشویق و ترغیب­سازی آنها برای قلم زدن در این حوزه ضروری گردد و در آخر از استاد گرامی، جناب آقای دکتر حسین چناری ریاست محترم دانشکده بین المللی ابن سینای گرجستان، برای ارائه مشاوره‌های علمی و راهنمایی‌های ارزشمند در مسیر نوشتن این اثر سپاسگزارم. همچنین از دانشگاه بین المللی ابن سینای گرجستان که در مراحل چاپ و نشر، پشتیبانی شایسته‌ای ارائه دادند، تشکرمی‌کنم. این کتاب همچنین مدیون دانش و تجربه‌های اساتید دانشگاه محترم ابن سینا است که نقش کلیدی در توسعه مطالب داشتند.

بیوگرافی مجتبی دشتی

مجتبی دشتی

آسیب‌شناس اجتماعی، درمانگر اعتیاد، پژوهشگر، نویسنده و مدرس
مجتبی دشتی، متولد یازدهم آبان ۱۳۵۰ در محله دولاب تهران، چهارمین فرزند خانواده است. وی سال‌هاست به‌صورت تخصصی در حوزه آسیب‌شناسی اجتماعی، پیشگیری و درمان اعتیاد، روان‌شناسی، آموزش و توانمندسازی افراد و خانواده‌ها فعالیت می‌کند.
تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته روابط عمومی آغاز کرد و سپس در مقطع کارشناسی در رشته آسیب‌شناسی اجتماعی (گرایش پیشگیری از اعتیاد) ادامه تحصیل داد. پس از آن موفق به اخذ کارشناسی ارشد روان‌شناسی شخصیت شد و همچنین دکتری حرفه‌ای سطح هشت در آسیب‌شناسی اجتماعی را از کالج بین‌المللی ابن‌سینا دریافت کرد.
وی دارای شماره عضویت ۸۸۹۶۵ سازمان نظام روان‌شناسی و مشاوره ایران است.
مجتبی دشتی تاکنون ۶۴ عنوان کتاب در حوزه‌های آسیب‌های اجتماعی، اعتیاد، روان‌شناسی، مهارت‌های زندگی و آموزش تألیف کرده است که از طریق جست‌وجو در گوگل و پایگاه‌های کتاب قابل دسترسی هستند.
ایشان مدیرعامل مؤسسه تسهیلگران مسیر توانمندی با شماره ثبت ۵۷۰۱۸ است. این مؤسسه در زمینه آموزش مددیاری، پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی، ارتقای سلامت روان و توانمندسازی سرمایه‌های انسانی فعالیت می‌کند.
از سال ۲۰۱۵ تاکنون، مجتبی دشتی به‌عنوان مجری و تهیه‌کننده در شبکه ماهواره‌ای بنیاد آینه حضور مستمر داشته و دو برنامه «آینه با متخصصین» و «کتابخانه آینه» را به‌طور منظم روی آنتن می‌برد. این برنامه‌ها با هدف ارتقای آگاهی عمومی، معرفی منابع علمی و پرداختن به موضوعات تخصصی در حوزه روان‌شناسی، اعتیاد، آسیب‌های اجتماعی و توسعه فردی تولید می‌شوند.

مجتبی دشتی عضو انجمن های معتبر می باشد

عضو انجمن روانشناسی ایران با شماره عضویت 35834

عضو انجمن مشاوره ایران شماره عضویت 4311

عضو کانون نویسندگان ایران شماره عضویت 94103840

عضو جمعیت علمی پیشگیری از خودکشی ایران شماره عضویت 140209182

عضو انجمن روانشناسان امریکا c2304707350

مدرس توسعه دهندگان آموزش و کارآفرینی ایرانیان شماره عضویت 404896

کتابهای مجتبی دشتی

مکانیزم دفاعی – جوانان و نوجوانان بیشتر در معرض آسیب هستند – سخن عشق – تا به کی در پیله بیهودگی در خود تنیدن – هموابستگی دیگر بس نیست؟ - تاثیر والدین در بزه کاری اطفال – آسیبهای اجتماعی – ماتریکس – سنگ بنای بهبودی – شبکه لغزش – کارگاه بهبودی – وابستگی شیمیایی چیست؟ - غلبه بر افکار منفی – غرور – رهایی از رنجش – تعارض شخصیت در طول بهبودی – سرگذشت زنان و مردانی که از پیله بهبودی رها شده اند – راهکار رهایی – درسنامه مهارت زندگی – درسنامه تاب آوری – فصل اول آگاهی – فصل دوم آگاهی – خشم، احساس گناه، شرم – چند نکته ناب – شش مرحله ساده برای ترک سیگار – آنچه در این برنامه آموختم – افسردگی، اضطراب، نگرانی و اندوه – درسهایی از راهنمایانم – کمالگرایی،عزت نفس، نگرش – الانان کارگاه قدمهای دوازده گانه، قدم چهارم الانان – دوازده مفهوم – اعتیاد و انواع موادمخدر – هموابستگی و قدرت کناره گیری – اندوه خوب - استرس و بهبودی – انکار – دخترم اگر کودکت ...

یاداشتهای مجتبی دشتی را می توانید در وبلاگهای زیر مشاهده کنید

https://mojtabadashti.blogfa.com

https://addiction7.blogfa.com

https://dashti620.blogfa.com

https://mojtabadashti.blogfa.com

یا در پایگاه سیویلیکا مرجع مقالات علمی، کنفرانس و ژورنال به آدرس زیر

https://civilica.com/profile/notes

حوزه‌های اصلی فعالیت وی شامل آسیب‌شناسی اجتماعی، پیشگیری و درمان اعتیاد، آموزش مددیاری، مشاوره، پژوهش، نویسندگی، تولید محتوای علمی و اجرای برنامه‌های آموزشی و فرهنگی است. وی همواره تلاش کرده است با تلفیق دانش دانشگاهی، تجربه میدانی و فعالیت‌های رسانه‌ای، در مسیر ارتقای سلامت اجتماعی و توانمندسازی جامعه نقش مؤثری ایفا کند.