مجتبی دشتی

مکانیزمهای دفاعی

بر اساس دیدگاه روان تحلیلی، مکانیسم های دفاعی (defense mechanisms)، واکنش های ناخودآگاه روان انسان، برای رویارویی با شرایط، خاطرات و رخدادهای ناخوشایندی است که موجب شکل­گیری اضطراب و هیجانات منفی می­شود. افراد در برخورد با مسائل مختلف مانند چالش­های استرس آمیز و اضطراب­زا در زندگی، برای حفاظت از سلامت روان خود، از مکانیسم­های دفاعی، ناهشیارانه استفاده می­کنند. بطور مثال، با دیدن یک صحنه ناخوشایند مانند تصادفات یا مرگ یک انسان یا حیوان، افراد روی خود را برمی­گردانند، یا مثال ملایم­تری درمانگری که قصد کنار زدن همکارش را دارد، اما او را بهترین همکار خود می داند، روان انسان هنگام وقوع رویدادهای آسیب­زا و مضطرب کننده، واکنش­هایی طبیعی و ناهشیار، برای حفظ سلامت روان دارد که به آن­ها مکانیسم­های دفاعی می­گویند. مکانیزم­های دفاعی، حواس انسان­ها را از موضوع استرس­زا برداشته و احساس امنیت روانی را افزایش می­دهند.

حقیقت انسان به آنچه اظهار می­دارد نیست...

بلکه حقیقت اونهفته در آن چیزی است که...

از اظهار آن عاجز است...

بنابراین اگر خواستی او را بشناسی...

نه به گفته­هایش ...

بلکه به ناگفته­هایش گوش کن...

"پروفسور زیگموند فروید"

گاهی وقت­ها احساس می­کنیم آن قدر میان کشمکش­های روانی خود سردرگم و گیج شده­ایم، که نه توان درست فکرکردن، نه حوصله­ی ادامه­ی زندگی بر این منوال را داریم. تعارضات و دل نگرانی­های طولانی، نه تنها فایده­ای ندارد، بلکه جسم ما را نیز خسته و بیمار می­گرداند. وقتی انسان نمی­تواند تعارضات روانی خود را به طور مستقیم رفع کند، بهتر است متوسل به روش­های غیر مستقیم شود؛ تا بتواند موجودیت خود را حفظ نماید. روان­شناسان به این روش­های غیر مستقیم، "مکانیسم­های دفاعی " می­گویند. ارزنده­ترین امتیاز این روش­ها این است که به کمک آنها ، ضمیرناآگاه انسان­، حرمت ضمیر آگاه را حفظ می­کند و مانع از این می­شود که انسان، احساس ناچیزی و حقارت کند .

همان­طورکه گفتیم، مکانیسم های دفاعی(defense mechanisms) شیوه هایی هستند که افراد به طور ناخودآگاه در برابر رویدادهای اضطراب آور به کار می برند، تا از خود در برابر آسیب های روانی و از دست دادن عزت نفس محافظت کنند. در واقع، کاربرد مکانیسم های دفاعی نشان از نوعی شیوه سازگاری است که افراد برای جلوگیری از تنزل عزت­نفس و مقابله با افزایش اضطراب به آنها متوسل می شوند.

فروید اصطلاح مکانیسم های دفاعی را به تدابیر ناهشیار اطلاق می کند که آدمی برای حل و فصل هیجان های منفی به کار می برد. این تدابیر هیجان مدار(طریقه حل مشکلات و تصمیم کیری به روش غیر منطقی و بر اساس هیجانات)، موقعیت تنش زا را تغییر نمی دهند، بلکه فقط شیوه دریافت یا اندیشیدن شخص را به آن عوض می کنند. به این ترتیب در همه مکانیسم های دفاعی عنصر "خود فریبکاری" در کار است. (در واقع واکنش ناخودآگاه "خود" به عنوان قسمتی از شخصیت به منظور کاهش اضطراب از طریق تغییر در ادراک واقعیت.)

محققان دریافتهاند که سلامت روانی با چگونگی بهکارگیری مکانیسم دفاعی پذیرفتهشده ارتباط دارد. کسانی که این مکانیسم­ها را به کارمیبرند با اضطراب بهخوبی مﻘابله میکنند و پاسخ سازگارانه به کشمکشها می دهند. این محققان نیز دریافتهاند که آسیب شناسی­

روانی با بهکارگیری مکانیسم های دفاعی ناپسند ارتباط دارد. ولی این بدان معنی نیست که این مکانیسم ها فقط در افراد نابهنجار و دچار اختلال دیده می شود، بلکه افراد سالم و بیمار برای حفظ یکپارچگی خود در مقابل حقایق ناگوار (نظیر آرزوها، خواسته، افکار و رفتار) بصورت ناخودآگاه (ناهوشیار)، با تفاوت در میزان به کارگیری، از آنها استفاده می کنند، و فقط می توان آنها را بصورت غیر مستقیم از رفتار این افراد استنباط کرد. ) فاطمه شعیبی1392 )