مجتبی دشتی

شرکت خانوادگی در جلسات درمانی و مشاوره به عنوان حمایتی مؤثر در روند بهبودی فرد درگیر اعتیاد چقدر تاثیر گذار است؟

برگرفته از کتاب راهکار رهایی نویسندگان مجتبی دشتی سیدمهدی موسوی

شرکت خانوادگی در جلسات درمانی، اگر درست انجام شود، معمولاً یکی از قوی‌ترین عوامل حمایتی در بهبودی اعتیاد است؛ در حدی که در بسیاری از پروتکل‌های علمی، «حضور خانواده» خودش یک جزء رسمی درمان محسوب می‌شود، نه یک گزینه اضافی، در عمل، تأثیرش را می‌شود در چند محور دید:

۱. افزایش احتمال «شروع درمان» و «ماندن در درمان» پژوهش‌ها نشان می‌دهند وقتی خانواده؛ در جلسات درمانی حاضر می‌شود ،و با درمانگر هماهنگ می‌شود نتیجه‌ها شامل این موارد است که؛ احتمال اینکه فرد اصلاً درمان را شروع کند بالاتر می‌رود، احتمال اینکه در میانه راه رها نکند بیشتر می‌شود، دوره‌های ترک، پایدارتر می‌شوند. چرا؟ چون فرد معتاد احساس می‌کند: تنها نیست، فقط خودش مسئول «جنگیدن» نیست، خانواده در کنار او مسئولیت را تقسیم کرده‌اند، نه در مقابل او ایستاده‌اند.

۲. اصلاح الگوهای ارتباطیِ آسیب‌زننده در خیلی از خانواده‌ها بدون اینکه متوجه باشند، الگوهایی مثل: سرزنش، نصیحت‌کردن‌های، طولانی، تحقیر، سکوت و قهر، کنترل افراطی یا بی‌تفاوتی کامل؛ به طور مستقیم یا غیرمستقیم استرس و احساس بی‌پناهی فرد را زیاد می‌کند و او باز هم به مصرف پناه می‌برد.

در جلسات خانوادگی: این الگوها شناسایی و روی میز آورده می‌شود.

درمانگر به خانواده کمک می‌کند: به جای «مقصر پیدا کردن»، روی راه‌حل مشترک تمرکز کنند، شیوه بیان نگرانی را از شکل حمله، به شکل حمایت و همدلی تبدیل کنند.

نتیجه؛ تنش خانه کمتر می‌شود؛ و خانه از «میدان جنگ» تبدیل می‌شود به «پایگاه امن»؛ این خودش یک داروی قوی ضد عود است.

۳. کاهش احساس شرم و طردشدگی در فرد معتاد حضور خانواده در جلسات، یک پیام ضمنی مهم دارد: «توبرای ما مهمی، ما هنوز روی تو حساب می‌کنیم، تو را رها نکرده‌ایم.»

این پیام: شرم و خودتنفری را کمتر می‌کند، امید و احساس ارزشمندی را بالا می‌برد، انگیزه برای ادامه درمان را زیاد می‌کند

برعکس، اگر خانواده کاملاً کنار بکشند یا فقط تهدید کنند: فرد فکر می‌کند «من دیگر ارزش ندارم، همه از من متنفرند»، در این حالت، مصرف مواد تبدیل می‌شود به تنها راه «فرار از این حس‌ها»

۴. یاد گرفتن چطور کمک کنیم که کمک‌مان مضر نشود خیلی از رفتارهایی که خانواده با نیت کمک انجام می‌دهد، در عمل کمک‌کننده نیست؛ مثلاً: پرداخت همه بدهی‌ها و خسارت‌ها بدون هیچ مرز و قاعده، پوشاندن اشتباهات او و دروغ گفتن به دیگران، یا برعکس، قطع کامل محبت و فقط خشونت و تهدید

در جلسات خانواده؛ خانواده یاد می‌گیرد کجا باید کمک کند و کجا نباید

تفاوت بین: «حمایت سالم» (که رشد و مسئولیت‌پذیری می‌آورد) و «حمایت بیمارگونه» (که وابستگی و تداوم اعتیاد می‌آورد) را می‌فهمد.

۵. هماهنگی در تصمیم‌های مهم مرزها، قوانین، پیامدها خیلی وقت‌ها؛ یکی از والدین نرم و دلسوز است، دیگری سخت‌گیر و عصبانی، این تضاد، برای فرد درگیر اعتیاد تبدیل می‌شود به یک فرصت برای سوءاستفاده و ادامه مصرف (بازی دادن دو طرف).

جلسات خانوادگی کمک می‌کند که خانواده بر سر یک سیاست مشترک به توافق برسند، درباره مواردی مثل: قوانین خانه، نحوه برخورد با مصرف، کمک مالی یا غیرمالی، زمان‌ها و شرایط اخراج از خانه (اگر لازم شد) تصمیم مشترک بگیرند

وقتی پیام خانواده واحد و هماهنگ باشد، فرد کمتر می‌تواند از شکاف‌ها استفاده کند و بیشتر با واقعیت مشکل خود روبه‌رو می‌شود.

۶. کاهش فرسودگی و افسردگی خودِ خانواده هدف جلسات خانوادگی فقط کمک به فرد معتاد نیست؛ کمک به خود خانواده هم هست:

- والدین و خواهر یا برادرها؛ می‌توانند احساسات خودشان (خشم، ترس، ناامیدی، شرم) را بیان کنند، یاد می‌گیرند چطور از خودشان مراقبت کنند، یاد می‌گیرند «مرز شخصی» داشته باشند تا نسوزند

خانواده‌ای که کاملاً فرسوده و افسرده است، حتی اگر بخواهد، دیگرتوان حمایت مؤثر را ندارد.

مشاوره خانوادگی مثل اکسیژن است تا خانواده بتواند نفس بکشد و ادامه دهد.

۷. این تأثیر «چقدر» است؟ (به زبان ساده) از دید علمی (طبق مدل‌های درمان اعتیاد در دنیا):

- حضور خانواده معمولاً؛ شانس شروع درمان را بالا می‌برد، خطر رها کردن درمان را پایین می‌آورد، مدت پرهیز (بدون مصرف) را طولانی‌تر می‌کند، آمار دقیق بسته به نوع برنامه و کشور متفاوت است، ولی به صورت تقریبی در مطالعات آمده که درمان‌هایی که در آن‌ها خانواده درگیر است، نسبت به درمان فردیِ تنها، درصد موفقیت بالاتری در حفظ پاکی در ۶ تا ۱۲ ماه اول دارند.

به زبان ساده اگر دو نفر شرایط مشابه داشته باشند، ولی یکی خانواده همراه و آموزش‌دیده داشته باشد و دیگری نه، احتمال موفقیت نفر اول به شکل قابل‌توجهی بیشتر است.

کی و چگونه حضور خانواده مفید است؟

مفید است وقتی که خانواده آماده شنیدن و تغییر کردن هم هست، نه فقط آمده که «فقط او را عوض کند»؛ جلسات زیر نظر روانشناس یا روانپزشک آشنا با اعتیاد باشد؛ هدف، «همکاری» باشد، نه «محاکمه» در اتاق مشاوره

می‌تواند موقتاً محدود شود وقتی که یکی از اعضای خانواده خشونت شدید کلامی یا جسمی دارد و حاضر به کنترل خود نیست، حضور او در جلسه، فرد معتاد را کاملاً می‌بندد و درمانگر هم راهی برای مدیریت آن ندارد.

در این موارد، درمانگر ممکن است مدتی جلسات فردی بیشتر بگذارد، یا ابتدا با آن عضو خانواده جداگانه کار کند، سپس جلسات مشترک شروع شود

و در پایان تأثیر حضور خانواده در جلسات درمانی، اگر درست مدیریت شود، بسیار بالاست.

و در جمع بندی اینطور بگویم، این حضور؛ شروع و ادامه درمان را تقویت می‌کند؛ روابط را از حالت جنگی به حالت حمایتی تبدیل می‌کند؛ به خود خانواده کمک می‌کند نسوزد و سالم بماند؛ در بسیاری از پروتکل‌های معتبر، «خانواده» بخشی از نسخه درمان است، نه فقط یک گزینه اضافی.